Pilchissimo! Literacki hedonizm w czasach kryzysu

Pilchissimo! Literacki hedonizm w czasach kryzysu to zbiór esejów o twórczości Jerzego Pilcha, zmarłego w 2020 roku prozaika i felietonisty, mistrza polskiej prozy, pierwszego literackiego celebryty III RP. To przede wszystkim oryginalna, eseistyczna, nieakademicka i osobista interpretacja jego powieści w kontekście współczesnej literatury polskiej na przełomie między PRL-em i III RP, zwłaszcza w okresie między 1989 rokiem, kiedy doszło w Polsce do częściowej zmiany systemu politycznego, i rokiem 2004, kiedy etap demokratyzacji i transformacji politycznej zwieńczony został akcesją Polski do Unii Europejskiej.

W centrum uwagi autora znalazły się najważniejsze powieści Jerzego Pilcha, począwszy od Spisu cudzołożnic (1993) po Wiele demonów (2013). Ich głównym tematem, coraz dokładniej i wszechstronniej przez Pilcha opracowywanym, była kwestia kulturowej inności, specyfiki związanej z mniejszościowym wyznaniem, inną np. w stosunku do Krakowa czy Warszawy tradycją rodzinnych stron Pilcha, czyli ewangelickiej Wisły na Śląsku Cieszyńskim, na pograniczu polsko-czesko-słowackim.

Wisła to jednak nie idealizowana kraina dzieciństwa wzbudzająca nostalgię czy sentyment, lecz wywołana z otchłani pamięci przez precyzyjne zastosowanie bogatej gamy chwytów literackich, na poły realna, na poły fantastyczna kraina w śląskich Beskidach, którą Pilch boleśnie zna od podszewki i nie tyle bez zahamowań ją przedstawia, co właściwie współtworzy i umieszcza jako zamkniętą, rządzącą się osobnymi prawami i inną metafizyką domenę w uniwersum literatury. Złożony, bogaty, wielowarstwowy obraz lokalnej specyfiki żyjącej odrębnym, trochę dziwacznym życiem społeczności buduje Pilch w historycznej i politycznej perspektywie od czasów II wojny światowej, przez lata stalinizmu i PRL aż po czasy papieża Wojtyły, Solidarności, stanu wojennego i ekonomiczno-politycznej transformacji po 1989 roku. W jego prozie, jak w poetyckiej soczewce historie z kręgu rodzinnego podlegają mityzacji, a pikantne czy osobliwe szczegóły ulegają ekspresyjnej hiperbolizacji. Pilch prowadzi z czytelnikiem wyrafinowaną grę, często sugeruje, że jego proza ma w dużym stopniu charakter autofikcji, a przy tym myli tropy i zaprzecza samemu sobie, uwodzi czytelnika, a potem błyskotliwie acz niemiłosiernie go zwodzi. Nie zapomina jednak ani na chwilę, że literatura, zwłaszcza powieść czy opowiadanie, musi budzić zaciekawienie, napięcie, oferować zaskakujące perypetie, niespodzianki i suspensy, a także zachowywać tajemniczość czy zagadkowość. Przede wszystkim jednak literatura musi sprawiać przyjemność. Zmysłową, a zarazem intelektualną.

W esejach Machej również porusza kwestie kanonu polskiej literatury ostatniego półwiecza, zwłaszcza kanonu polskiej prozy pierwszego dwudziestopięciolecia XXI wieku. Które utwory Pilcha powinny się w nim znaleźć? Pilch był pisarzem hedonistą i chciał tym hedonizmem zarazić (albo uwieść) czytelnika. Autora Pilchissimo! intryguje przede wszystkim literacki wymiar dzieła i życia autora Miasta utrapienia. Porusza kilka istotnych dla recepcji prozy Pilcha kwestii. Pierwsza dotyczy jego postawy jako pisarza wobec najważniejszych dla polskiej literatury drugiej połowy XX wieku intelektualnych i artystycznych autorytetów Czesława Miłosza i Witolda Gombrowicza. Pilch deklarował szacunek i lojalność wobec Miłosza i niejako w sojuszu z nim występował przeciwko Gombrowiczowi, który był dla niego jako prozaika najważniejszym punktem odniesienia w literaturze polskiej. Co więcej, Pilch uważał Gombrowicza nie tyle za mistrza, ile rywala, którego dzieło należy traktować w rzeczowy, krytyczny sposób, a jego literacki mit i czar przezwyciężyć, odczarować i pokonać własnym dziełem.